بررسی شهادت ثالثه در اذان

از زمان صفویان که شهادت ثالثه در اذان شیعیان به صورت رسمی ازموذنه ها گفته شد وتا به امروز هم ادامه یافته است این سئوال را به ذهن می رساند که این شهادت ثالثه یعنی اشهد ان علی ولی الله جزء اذان هست یاخیر؟
دراین مختصر به بررسی این موضوع خواهیم پرداخت.

روایت در باب بررسی شهادت ثالثه در اذان:

مرز بین اعتقادصحیح وغلط بسیارباریک است وهمیشه ترویج افراط وتفریط باعث انحراف است.لذامطلب مختصری درخصوص شهادت ثالثه دراذان تقدیم می شود:
شيعيان در اذان پس از شهادت بر رسالت رسول الله(ص)، بر ولايت اميرمؤمنان على بن ابى طالب عليهما السَّلام گواهى مى دهند، و اين مسأله در تمام بلاد شيعى مشاهده مى شود، در اين باره توضيح چند نكته ضرورى است ؛
الف)تمامى فقهاى شيعه بر اين نكته اتفاق نظر دارند كه شهادت ثالثه «شهادت بر ولايت على (عليه السَّلام)» جزء اذان نيست و لذا هنگامى كه فصول اذان را مى شمارند، آن را هجده فصل بيشتر نمى دانند كه عبارتند از
۴ تكبير، ۲بار شهادت بر وحدانيت خدا، ۲ بار شهادت بر رسالت پيامبر ، ۲ بار «حى على الصلاة»، بار «حى على الفلاح»،۲ بار «حى على خير العمل»، ۲تكبير و۲ بار تهليل و اين سخنى است كه فقهاى شيعه جملگى بر آنند ؛
المقنعة ، ص ۱۰۰الرسائل للشريف المرتضى: ج ۳ ص ۳۰. الكافي للحلبي: ص ۱۲۰ المراسم العلويّة: ص ۶۷. المعتبر (الطبعة الحجريّة): ص ۱۶۵و ۱۶۶ المنتهى: ج ۴ص ۳۷۴.مجمع الفائدة والبرهان: ج۲ ص ۱۷۰
اگر فردى شهادت سوم را به عنوان جزئى از اذان بگويد، كار حرامى مرتكب شده و گناه كرده است.
شهادت سوم در اذان، بدون قصد جزئيت ، مستحب است و اين استحباب، دو مبنا دارد.
۱. على (عليه السَّلام) به حكم قرآن و حديث رسول گرامى ، ولىّ خداست.
۲.امام صادق عليه السَّلام فرمود ؛ هر گاه به رسالت پيامبر شهادت داديد بر ولايت على نيز گواهى دهيد.
در اثبات اصل نخست و اين كه على عليه السَّلام ولىّ خداست، گذشته از حديث متواتر غدير و روايات متواتر كه پيامبر گرامى كراراً فرموده است: يا على أنت ولى كلّ مؤمن بعدى، ( کنزالعمال ج ۶ ص ۳۹۶) قرآن مجيد نيز بر ولايت على عليه السَّلام تصريح كرده است، آنجا كه مى فرمايد ؛
«تنها ولى و سرپرست شما خداست و پيامبر او و آنها كه ايمان آورده اند؛ همانها كه نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند و كسانى كه ولايت خدا و پيامبر او و افراد با ايمان را بپذيرند، حزب و جمعيت خدا پيروز است». ( مائده ۵۵)
مفسران اتفاق نظر دارند كه اين آيه در حقّ اميرمؤمنان على عليه السَّلام وارد شده است، آنگاه كه فقيرى وارد مسجد شد و از مردم درخواست كمك كرد و حضرت در حال ركوع بود، با انگشت خود به فقير اشاره كرد كه انگشتر را از دست او برگيرد و در آن هنگام دو آيه ياد شده فرود آمد
این شان نزول را مرحوم محدّث بحرانى در غاية المرام ۲۴ حديث از منابع اهل سنّت و ۱۹روايت از منابع و مصادر شيعه نقل كرده است، كه مجموعاً ۴۳حديث مى ‏شود.بنابراين، رواياتى كه پيرامون اين آيه وارد شده متواتر است .
علاوه بر اين، علّامه امينى در كتاب بى ‏نظيرش، الغدير، از بيست منبع معروف اهل سنّت رواياتى پيرامون آيه شريفه محلّ بحث نقل مى‏ كند؛ منابع معروفى چون تفسير طبرى، تفسير اسباب النّزول، تفسير فخر رازى، تذكره سبط ابن جوزى و الصّواعق ابن حجر و نور الابصار شبلنجى و تفسير ابن كثير و مانند آن كه از اعتبار خاصّى در نزد اهل سنّت برخوردار است‏.
الغدیر ج ۲ ص ۵۲ به بعد
بدين ترتيب، با توجه به آيه مذكور و آيات و روايات متعدد ديگر، آشكار مى گردد كه اميرمؤمنان عليه السَّلام ولىّ و سرپرست مؤمنان از جانب خدا است.
در خصوص نكته دوم نيز قاسم بن معاويه، از اصحاب امام صادق و كاظم عليمها السَّلام از آن حضرت چنين نقل كرده است ؛
«إِذا قَالَ أَحدكُمْ لا إِلهَ الّا اللّه مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّه، فَلْيَقُل عَلىٌّ وَلِىُ اللّه».
«هر گاه كسى از شما به وحدانيت خدا و رسالت پيامبر گواهى داد، براى تكميل شهادت به ولايت على (عليه السَّلام) نيز گواهى دهد».
احتجاج طبرسی ص ۸۳
بنابر آنچه گفته شد، احدى از شيعيان آن را به عنوان جزئى از اذان نمى گويد وحتى برخى در اقامه براى اينكه از ديگر اجزا تميز داده شود، فقط يك بار آن را مى گويند و در اين صورت مشكلى در اين مورد نخواهد بود ، لذا می بینیم که در کتاب العروه الوثقی چنین آمده است ؛
« قول مشهور، جمله «أشهد أنّ عليّا ولىّ اللّه» جزء اذان نيست، ليكن از آن جا كه شهادت به توحيد و نبوّت بدون شهادت به ولايت كامل نيست، پسنديده و مطلوب است كه بعد از جمله «أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه» شهادت به ولايت امير المؤمنين و ساير معصومان عليهم السّلام نيز آورده شود »العروة الوثقى ج۱ ص۶۰۲

شیخ صدوق نیزکه می فرماید:
« اذان صحیح همان است که آوردیم ، در این اذان نه ممکن است چیزی اضافه کرد و نه می‌شود از فقرات اذان کم کرد. مفوضه لعنهم الله در اذان دو مرتبه محمد و آل محمد خیر البریه را اضافه کردند.و در بعضی روایات بعد از «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ»، «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیاً وَلِی اللَّهِ» را اضافه کرده‌اند که دو مرتبه آن را تکرار می‌کنند. البته هیچ شکی نیست که امیرالمؤمنین ولی خداست و حقا امیرالمؤمنین است و حضرت محمد و اهل بیتشان خیر البریة هستند. اما این عبارت‌ها در اصل اذان نیست ، من می‌خواستم این حرف‌ها را بزنم تا مردم کسانی که متهم به تفویض و تدلیس هستند را بشناسند »
الفقیه ج ۱، ص ۲۹۰
مفوضه ای که مقصود شیخ صدوق اند ، کسانی اند که می گویند خداوند خلقت و تدبیر دنیا را به پیامبر و علی و اهلربیت علیهم السلام واگذار کرده است ؛الحدائق الناضره ج ۷ص۴۰۴
امام رضا علیه السلام فرمود ؛
« کسی که گمان کند پرودگار امر خلق کردن و رزق دادن را به حجت هایش واگذار کرده است ، گرفتار شرک شده است »عیون الاخبار ج۱ ص۱۲۴
و چنین دعا می کرد و به خدا پناه می برد
« خدایا من به تو پناه می برم و به سوی تو بیزاری می جویم از کسانی که نسبت هایی به ما می دهند که شایسته ما نیست ، خدایا خلق کردن و رزق دادن تنها برای تو است …کسی که گمان کند خلق کردن و رزق دادن با ما است ، ما از او بیزاریم »بحار الانوار ج۲۵ ص۳۴۳
امام زمان علیه السلام نیز در توقیعی می فرماید
« خداوند است که خالق اجسام و رازق می باشد ، امامان تنها می توانند دعا کنند تا خداوند مطابق دعای آنان خلق کند و روزی بدهد »الاحتجاج ج۲ ص۴۷۱
مرحوم شیخ صدوق قصدشان این است که مفوضه این فقرات را به عنوان جزء اذان و جزء اقامه و به قصد ورود داخل کرده‌اند ، لذا می گوید ؛ « اما این عبارت‌ها در اصل اذان نیست ، من می‌خواستم این حرف‌ها را بزنم تا مردم کسانی که متهم به تفویض و تدلیس هستند را بشناسند »
حرف ایشان این است که نام امیرالمؤمنین در اصل اذان نیامده و جزء اذان وحی شده به نبی گرامی اسلام نیست. بنابراین فرمایش «شیخ صدوق» با فتاوی دیگر فقها هیچ تناقضی ندارد ، ما هم می گوییم که شهادت به ولایت جزء اذان و اقامه نیست و نباید آن را به عنوان یک جزء محسوب کرد ، به خلاف مفوضه که غالیان مشرکی بودند که معتقد به جزئیت شهادت به ولایت در اذان و اقامه بودند ، بنابراین شهادت به ولایت جزء اذان و اقامه نیست ، اما گفتن آن نه به قصد جزئیت بلکه به قصد تبرک و اقرار به ولایت ، به حسب آنچه آمد ، خوب و مستحب است ، چنان که علامه مجلسی می گوید ؛
«بعيد نيست كه شهادت به ولايت از اجزاى مستحبّ اذان قرار گيرد، زيرا شيخ و علامه و شهيد و ديگران شهادت داده ‏اند كه اخبارى در اين مورد وارد شده است.»بحار الانوار ج۸۱ص۱۱۱
یا شيخ عبداللَّه مامقانى مى‏ گويد
«اگر شهادت به ولايت على عليه السلام را بعد از شهادت‏ به رسالت، به قصد تيمن و تبرك و قربت مطلقه- نه به قصد جزئيت- بگويد اشكالى ندارد، بلكه حسن است.»مناهج المتقین ص۶۲